نجوای آسیاب، صفای دل

شیخ بوسعید با جمع صوفیان به آسیابی رسید. اسب بازداشت و ساعتی توقف کرد.
پس گفت: می دانید که این آسیاب چه می گوید؟
می گوید: تصوف این است که من در آنم، ُدرشت می ستانم و نرم باز می دهم و گرد خود طواف میکنم. سفر در خود می کنم تا هرچه نباید از خود دور نمایم، نه در عالم تا زمین زیر پای باز گذارم.

بنده آنی که دربند آنی!

شیخ بوسعید گفت:
هر که با هر کسی بتواند نشست و از هر کسی سخن تواند شنید و با هر کسی خورد و خواب تواند کرد، بدو طمع نیکی مدار که نفس او را به دست شیطان باز داده است.
و نیز فرمود: بنده آنی که دربند آنی!

نون، سنتور، اسطوره

استاد فرامرز پایور فرمود: فقط پانزده دقیقه، از ساعت سه تا سه و ربع ....
فرصتی دست داد و به استاد پایور که برای گذراندن تعطیلات نوروز ۱۳۷۷ به اصفهان تشریف آورده بود، عرض سلام کردم و سال نو را تبریک گفتم و استدعا نمودم تا زمانی برای شرفیابی و گفتگوی دوجانبه در اختیار بنده قرار دهد.
استاد پایور فرمود: فردا بعد از ظهر، فقط پانزده دقیقه، از ساعت سه تا سه و ربع؛ و فشردگی برنامه‌اش را دلیل این فرصت اندک ذکر کرد و رفت.
حیرت کردم که چگونه در مدت پانزده دقیقه به طرح مطالب خویش بپردازم؟ اما به نیت عیدی بدان نگریستم و فرصت را غنیمت شمردم.
مطالبم را سبک و سنگین نمودم و سرانجام سه عنوان را برگزیدم و یادداشت نمودم.
مکان ملاقات، طبقه دوم منزل آقای دکتر امید قبادی ( در آن زمان دانشجو ) بود.
ساعت ۳ بعد از ظهر زنگ منزل را فشردم، آقای قبادی درب را باز کرد و هنگام بالا رفتن برایم توضیح داد که ساعت ۳:۱۵ تلویزیون اصفهان قرار گفتگو با استاد را دارند و ساعت ۴ خبرنگاران نشریات اصفهان وقت مصاحبه گرفته‌اند و ساعت ۵ پیشکسوتان موسیقی استان اصفهان به دیدار استاد می‌آیند و ساعت ۶ ... و ساعت ۷ ....
وارد شدیم و دیدم که استاد پایور، روبدوشامبر بر تن و صندل به پا دارد و روی مبل نشسته است.
سلام کردم. استاد پایور، از جا برخاست و با لبخند و محبت، دست پیش آورد. دستش را بوسیدم و ایشان بنده را در آغوش گرفت و گونه‌هایم را بوسید و نوروز را تبریک گفت و دعوت کرد تا بنشینم و به امید گفت که چایی بیاورد.
نشستیم و آقا امید نیز استکانهای چای را روی میز گذاشت.
اجازه خواستم تا به دلیل ضیق وقت به شرح مطالبم بپردازم. با لبخند اجازه داد.
عرض کردم که با اندک دانشی که در زمینه موسیقی و الکترونیک و کامپیوتر دارم، می‌خواهم اقدام به تهیه CD‌های آموزش سنتور بنمایم و توضیح دادم که مثلا هنرجو، نت‌های کتاب را با رنگ سیاه بر نمایشگر ببیند و همزمان صدای نت‌ها را بشنود و نت نواخته شده با رنگ قرمز مشخص گردد.
استاد پایور که از ظرف آجیل روی میز، فقط پسته را برمی‌گزید و می‌خورد ( تصور تخمه شکستن توسط استاد پایور، کفر مطلق است! ) فرمود: نون ما رو نبُر بابا، خدا نونت رو می‌بُره‌ها!
حیرت‌زده به استاد پایور خیره شدم و حس کردم که ایشان نیز شاخ‌های روییده بر کله‌ام را دیده است.
چند لحظه در سکوت گذشت و عرض نمودم که اگر جسارتی شد به بزرگواری خویش عفو بفرمایید.
استاد پایور لبخند زد و متوجه لحن جدی من و نگاه حیرت‌زده امید شد و فرمود: ناراحت نشو باباجون، شوخی کردم، من خودم نون استاد صبا رو بریدم که حالا خدا نونم رو بریده!
حیرتم از لحن شوخ استاد پایور بیشتر شد و ذوق زده و متعجب به ایشان نگریستم.
استاد پایور توضیح داد که پس از اتمام دوره فراگیری سنتور نزد استاد صبا، شروع به جمع‌آوری و نگارش دروس سنتور استاد صبا کرده و با تایید استاد صبا، آنها را به چاپ رسانده و منتشر نموده است و عجبا که هنرجویان سنتور، دیگر به سراغ استاد صبا نرفته‌اند و رو به سوی استاد پایور آورده‌اند.
استاد پایور لبخند شیطنت‌آمیزی زد و فرمود: باباجون حالا شما می‌خواهی همه چیز رو بریزی روی CD و بذاری تو کامپیوتر، اونوقت دیگه کی سراغ من می‌یاد؟ نون ما رو نبر باباجون!
لبخندی به لب من و امید نشست و به طرح نکته‌ای دیگر پرداختم.
عرض کردم که اینترنت پدیده‌ای نوین و در حال گسترش است و بنده در فکر استفاده از این فناوری برای موسیقی ایرانی هستم و مثلا معتقدم با طراحی سایت برای اساتید موسیقی اصیل، آنان می‌توانند در شاخه‌های گوناگون به شرح خاطرات و تجارب بپردازند و از طریق پرسش و پاسخ به آموزش غیرحضوری جوانان بپردازند.
استاد پایور فرمود: شما کامپیوتری‌ها مردم را بیچاره می‌کنید باباجون!
لبخند زدم و سکوت کردم.
فرمود: خارج از کشور تشریف برده‌اید بابا؟
عرض کردم: خیر.
فرمود: من سالی یکی دو بار می‌روم آمریکا برای دیدن دخترم، اونجا وقتی ۹۹ دلار از فروشگاه خرید کنی و به صندوقدار اسکناس ۱۰۰ دلاری بدهی، نمی‌تواند ۹۹ را از ۱۰۰ کم کند و یک دلار بدهد، باید حتما بزند توی کامپیوتر تا بفهمد که چکار کند. از بس شما کامپیوتری‌ها، مردم را خنگ کرده‌اید!
بار دیگر لبخند زد و مشغول پسته خوردن شد.
می‌دانستم استدلالش اشتباه است ولی چیزی در این باب نگفتم و پرسیدم که بدین‌ترتیب با کامپیوتر و اینترنت و سایت مخالف هستید؟
بلافاصله نقاب پدربزرگ مهربان و شوخ را از چهره برداشت و بدل به استاد فرامرز پایور تیزهوش و دقیق همیشگی شد و فرمود: نه باباجون، دوره کامپیوتر فرا رسیده و همه چیز تحت اختیار کامپیوتر است و حرف شما درست و منطقی می‌باشد و نمی‌شود با آن مخالفت کرد، فقط من پیر و بی‌حوصله شده‌ام و نمی‌توانم خودم را با کامپیوتر و اینترنت وفق دهم.
امید قبادی با شرم و ادب فراوان، خاطر نشان ساخت که ساعت ۳:۲۰ شده و گروه صداوسیما مدتی است در طبقه پایین منتظر نشسته‌اند.
استاد پایور فرمود که مهم نیست و از بنده خواست که نکات دیگر را مطرح سازم.
عرض کردم برای رفع نواقص ساز سنتور، سالهاست اندیشیده‌ام و به طرحی بدیع دست یافته‌ام که به سادگی می‌توان تمام دستگاه‌ها را با یکبار کوک‌کردن نواخت.
نقشه‌هایم را تقدیم کردم.
قدری به برگه‌ها نگریست و سپس فرمود: شما خیلی از این ساز توقع داری باباجون! این سازهای ایرانی رو نباید زیاد دستکاری کرد، این سازها برای ارکستر ساخته نشده، برای تکنوازی و حال کردن بوده، ساز باید ملاحت داشته باشه، اساتید قدیم اینقدر از این سازها توقع نداشتند، سیم سنتور از ابریشم بود و فلزی نبود و اینقدر فشار به صفحه وارد نمی‌کرد و برای تغییر کوک، قدری خرک‌ها را به چپ و راست می‌کشیدند و می‌زدند.
عرض کردم که اساتید بزرگ قدیم نیز به بهبود سازها پرداخته‌اند و سالهاست اغلب سازها تغییر کرده‌اند و شما یکی از تثبیت‌کنندگان سنتور ۹ خرک با سیم فلزی بوده‌اید و بیشترین آثار شما به صورت گروه‌نوازی است و حتی با ارکستر سمفونی همکاری داشته‌اید و ساز سنتور را با سازهای اروپایی هماهنگ ساخته‌اید. آیا شما تغییر شیوه داده‌اید و عملکرد چندین دهه قبل خویش را نفی می‌فرمایید؟
لبخندی زدم تا زهر استدلال خویش را پنهان سازم و استاد پایور زودرنج را نرنجانم!
نرنجید، اما مدتی سکوت کرد و سیب سرخی برداشت و به ظرافت پوست آن را گرفت و آن را به دو نیمه کرد و نصف آن را در بشقابی گذاشت و به بنده مرحمت فرمود و با تامل بسیار ( به مانند بندبازی ماهر ) بحثی طولانی و تقریبا دو ساعته را آغاز کرد و طی این مدت کوشید تا هم از موجودیت فعلی سازهای ایرانی دفاع کند و هم به چندین دهه عملکرد هنری خویش مشروعیت بخشد و آن را ادامه‌دهنده راه استاد بزرگ حبیب سُماعی برشمرد.
بنده نیز با احتیاط و در حد بضاعت ادب، به مخالفت با ایشان پرداختم و چند بار عرض کردم که خوشبختانه آثار ظبط شده از سنتور استاد حبیب سماعی موجود است و هر گوش ناآزموده‌ای نیز توانایی درک تفاوت صدادهی ساز و شیوه مضراب‌زدن استاد حبیب سماعی و استاد پایور را دارد و نمی‌توان این امر را کتمان ساخت.
استاد پایور نیز هربار به آرامی و با لبخند کوشید عرایض بنده را نقض کند و فرمایش خویش را به کرسی بنشاند.
کشمکش آرام ما چندی ادامه یافت و من دریافتم که مرغ استاد پایور یک پا دارد و ادامه بحث بیهوده است و از طرفی ساعت ۵:۳۰ شده بود و محبت استاد پایور نسبت به بنده باعث بی‌ثمر شدن برنامه‌ریزی دقیق آقای امید قبادی گشته بود.
از استاد پایور اجازه مرخصی خواستم و از فرصت دیدار تشکر کردم و دستش را بوسیدم و ایشان صورتم را بوسید و اتاق را ترک نمودم و دیگر ایشان را ندیدم.
خاطره آخرین دیدار با یکی از اسطوره‌های فرهنگی این مرزوبوم، شمعی است بر بالین جان‌دادن روزمرگی زندگی‌ام تا شب رحلت....

پرویز مشکاتیان: فناناپذیر، غرور و اندوه

داشتم مطلبی درباره آخرین ملاقاتم با استاد فرامرز پایور می‌نوشتم که خبر رسید استاد پرویز مشکاتیان به دیار باقی پر کشید.
سال ۱۸۳۷ در شهر نیواورلئان آمریکا، پاول مورفی به دنیا آمد که نابغه‌ای بود در عالم شطرنج و مقدر چنین گشت که حداقل دو عنوان را از سوی مردم دریافت نماید: ۱- فناناپذیر ۲- غرور و اندوه
عنوان فناناپذیر را به دلیل قدرت آفرینشش در خلق بازیهای بسیار جذاب، کسب نمود اما درک کسب عنوان غرور و اندوه از سوی مردم آمریکا، پیچیده است و به نوع زندگی مورفی باز‌می‌گردد.
مورفی مایه غرور مردم شد زیرا قهرمان شطرنج بود و مردم را اندوهگین ساخت زیرا به جسم خویش جفا نمود و در مصرف الکل افراط کرد و در سن ۴۷ سالگی فوت نمود.
مردم دوست دارند همواره به قهرمانان خویش ببالند و آنان را سرافراز و سالم ببینند و رفتار آنان را الگوی نسل خویش و نسل‌های جوانتر قرار دهند. اما متاسفانه اغلب قهرمانان از این قاعده عدول می‌کنند و با خودویرانگری باعث اندوه مردم می‌گردند و تصویر شفاف و ایده‌آل خویش را مخدوش می‌سازند و از یاد می‌برند که گنجی به امانت در وجودشان هست که متعلق به همه خلایق است و میراث بشریست و باید برای حفظ گنج، رنج برند و صبور باشند و پاک گردند و جسم و روان را توامان صیقل دهند.
پرویز مشکاتیان را از دهه ۱۳۵۰، از جشن هنر شیراز به یاد دارم ( هنگامی که حدود ده سال داشتم )
صدای خاص و آسمانی سنتورش، زمزمه باغ بهشت را به گوش و هوش می‌رساند و جواب آواز دادن منحصربفردش، همگان را مدهوش می‌نمود.
یادم هست غوغایی به پا شد هنگامی که به همراه حسین علیزاده و پریسا در حافظیه نواخت و همگان با شنیدن چهارمضراب شیرینش در دستگاه نوا به وجد آمدند و خیالشان تخت شد که وارث استاد فرامرز پایور به منصه ظهور رسید و سلسله قطع نخواهد شد.
پرویز مشکاتیان به رشد هنری خویش ادامه داد و سرانجام در ۱۳۵۹ با ارائه اثر آستان جانان به بلوغ کامل رسید و خلقی را حیران و افسون نمود ( معتقدم که پرویز مشکاتیان در اجرای آستان جانان، دست خویش را نیز از پشت بست و دشوار است و سالها خواهد گذشت تا دگری بتواند چنان بنوازد ) و سپس آثار گوهربارش را یکی بعد از دیگری عرضه کرد که بعد از گذشت سی سال، هیچ غباری به ساحت ملکوتی آثارش وارد نشده است و اغراق نیست اگر ذکر شود که تا قیام قیامت هیچ خدشه‌ای به کبریای آثاری چون بیداد و دستان و ... وارد نخواهد شد.
افسانه شجریان که نخست به عنوان شاگرد سنتور و سپس با لقب همسر وارد زندگی‌اش گشت، شاید اولین خشت کج را برای ورود پرویز مشکاتیان به وادی غرور و اندوه بنا نهاد. زیرا این ازدواج در وهله امر به استحکام پیوند عاطفی و خانوادگی مشکاتیان و محمدرضا شجریان انجامید و متاسفانه پس از طلاق‌گرفتن، باعث جدایی شجریان و مشکاتیان و نزول روحی روانی وی شد. ( به صراحت می‌گویم و همگان به یاد داشته باشند که افسانه شجریان هیچ تقصیری در این ماجرا ندارد و ازدواج و طلاق آنان امری خصوصی و از نوع روزمرگی زندگی است )
پس از جدایی افسانه و خروج محمدرضا شجریان از زندگی هنری مشکاتیان، شوربختانه مشکاتیان از راه صواب خارج شد و به خودویرانگری رسید و روز به روز نزول کرد. تقریبا از اواسط دهه ۱۳۶۰ نزول مشکاتیان در آثارش هویدا شد. بر این باورم که اثر صبح مشتاقان به خوانندگی علی جهاندار، اولین نشانه سقوط گام به گام پرویز مشکاتیان بود، اما متاسفانه روحیه متعصب مردم ایران که یک روز عکس محبوب را در ماه می‌بینند و روز دیگر نام معشوق را با لعن به زبان می‌آورند، سبب‌ساز کور و کر شدن و نادیده‌انگاشتن سقوط هنرمند یگانه‌ای چو پرویز مشکاتیان گشت و گفته و نوشته برخی افراد ( چو بنده ) راه به جایی نبرد و در هیاهوی هیس‌هیس کردن و خشم و غضب اطرافیان گم شد.
از اواسط دهه ۱۳۷۰ کاملا مشهود بود که پرویز مشکاتیان بزرگ از نظر هنری مرده است و سیمرغ خلاقیت درونی‌اش به موش کور بدل گشته، اما بار دگر مکر بداندیشان و تعصب مشتاقان مانع شد تا پرویز مشکاتیان و خانواده و دوستان همدل بتوانند لختی به مصیبت پیش آمده و به فاجعه در شرف وقوع بیندیشند و علاج واقعه نمایند.
اکنون چه بگویم که:
نگه نداشت دل ما و جای رنجش نیست    زدست بنده چه خیزد، خدا نگهدارد
بیجا نخواهد بود اگر انتظار داشته باشم که استاد محمدرضا شجریان بر سر خاک استاد پرویز مشکاتیان، به یاد مفسر بی‌بدیل گوشه شهابی بخواند:
راهی بزن که آهی بر ساز آن توان زد

این امیری به چه یافتی؟

شیخ بوسعید روزی در نیشابور بر اسب نشسته بود و جمع ُمتصوفه در خدمت او، به بازار می راند.
جمعی جوانان می آمدند و یکی را بر گردن گرفته می آوردند.
چون پیش شیخ رسیدند، شیخ پرسید: این کیست؟
گفتند: امیر ُقماربازان است.
شیخ او را گفت: این امیری به چه یافتی؟
گفت: ای شیخ! به راست باختن و پاک باختن.
شیخ نعره ای بزد و گفت: راست باز و پاک باز باش و امیر باش!

فیلم، جشنواره، باران، سرما

کیشلوفسکی فیلمساز مورد علاقه‌ام نیست، فیلم‌هایش را تصنعی وناپخته می‌دانم و نمی‌توانم با آثار سینمایی وی ارتباط برقرار نمایم.
مثلا هرگز نتوانستم معنی کج نگهداشتن دست هنرپیشه و ریختن تعمدی آب جوش از کتری بر کف اتاق در فیلم  قرمز اثر کیشلوفسکی را بفهمم.

براین باورم که هیاهوی جشنواره‌های غربی برای مطرح نمودن هنرمندان اروپای شرقی سابق، به دلیل مسائل سیاسی بود و ارتباطی با ذات هنر نداشت.
در دوران جنگ سرد که نبرد سیاسی میان کشورهای سرمایه‌داری و کمونیستی به اوج خود رسیده بود، جشنواره‌های غربی توجه ویژه‌ای به هنرمندان گمنام ساکن در کشورهای کمونیستی می‌کردند و بی‌دلیل به آنان جایزه می‌دادند تا فشار روانی بر سیاستمداران و افکار عمومی کشورهای اروپای شرقی وارد سازند. صحت مدعایم نیز آن است که پس از فروپاشی اتحاد شوروی، محافل هنری غرب از هنرمندان کشورهای اروپای شرقی روی برتافتند و در عوض به هنرمندان چین و ایران پرداختند و مثلا به جای تارکوفسکی و کیشلوفسکی به عباس کیارستمی و سمیرا مخملباف و بهمن قبادی توجه ویژه مبذول فرمودند.
اما کیشلوفسکی را دوست دارم بخاطر نوشته‌ها و افکارش.
او را خویشاوند و محرم می‌دانم زیرا در بدترین زمان و مکان ممکن زاده شد: ژوئن ۱۹۴۱، لهستان. بدینسان او نیز عضوی از انجمن نسل سوخته است؛ نسلی که در بحبوحه انقلاب و جنگ به دنیا می‌آیند و با فلاکت رشد می‌کنند و علیرغم ظاهر عبوس و جدی‌اشان، بسیار صادق و عاطفی هستند.
به او احترام می‌گذارم به دلیل نکات سنجیده و غافلگیر‌کننده‌ای که نقل کرده است: